تاقچه - مقالات

قلم زنی

قلم زنی

همواره ایران زمین مهد هنر های اصیل و ماندگار بوده هست. یکی از این هنر ها، هنر قلم زنی هست که در دوران های مختلف آثار بی همتا خلق شده است که علاوه بر اینکه بیانگر هنر ایران باستان هست؛ از این حیث مورد توجه هست که این خطوط و نقش های بر روی ظروف نشان گر فضای آن دوران می باشد.

هنر قلم زنی تنها به معنی هنر نقش آفریدن بر روی ظروف فلزی نیست. بلکه نشان گر و تبلور تفکر انسان و وجه تفاوت انسان با سایر مخلوقات هست که با تفکر و تامل عمیق بر روی توانایی ها باور های خود را بر روی سطوح فلزی می آفریند.

قلمزنی در واقع یکی از صنایع دستی سه استان آذربایجان شرقی، اصفهان و همچنین طبق نظر اساتید شیراز دارای قدیمی ترین هنر قلم زنی هست که هر کدام از این سه استان نقوش خاص خود را دارا هست سبک شیراز نقوش گل و مرغی و همچنین تخت جمشید است که در این سبک بیشترین استفاده را ظروف نقره دارند. تبریز با حرکات ظریف دست استاد نقوش بر روی فلز نقش می بندد و در سبک اصفهان که خود دارای دو سبک است سبک قلم زنی برجسته و قلم زنی ریز
که هر کدام از این سه استان سبک و نقوش خاص خود را دارا هستند.
به زبانی ساده قلم زنی را می توان هنر کندن و تزیین روی فلزی جات خواند مخصوصا فلزاتی همچون یل و برنج مس و در برخی مواقع حتی طلا عبارت دیگر خلق خطوط معنادار و نقش های زیبا توسط قلم مخصوص این هنر که به وسیله ضربه های چکش استاد به جان فلز خلق می شود.

طبیعتا مس به دلیل خواصی همچو شکل پذیری و نرمی در این هنر بیشتر استفاده را داراست از منظر دیگر از دیدگاه تاریخ شناسان این حوضه مس اولین فلزی بود که در این هنر به کار برده شده است.

قلم زنی بطبع از هنر های اصیل سنتی ایران باستان هست که این هنر را زیر مجموعه هنرهای صناعی دانست.

هنر قلم زنی چون بر روی فلز خلق می شود بدین سبب ماندگاری آن در طول تاریخ بیشتر است و این امر سبب شده است که بیشتر از سایر هنر ها مورد توجه تاریخ شناسان قرار بگیرد.

تاریخجه قلم زنی به روایت تصویر

‌دوره پیش از تاریخ

پیشینه این هنر در ایران، تاریخ روشنی ندارد و از اثر مستندی كه بیانگر نخستین مكان شیء و كاربرد فلز، به ویژه مس در ایران و خاور نزدیك به چند هزار سال پیش از میلاد می رسد.

در اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد هنر و صنعت فلز كاری در نقاط گوناگون ایران به ویژه در شمال و شمال غرب و حاشیه جنوبی دریای مازندران شكوفایی داشته است.

از آثار مهم به دست آمده در این دوره جام طلای حسنلو است كه در 1335 ه.ش كشف شد و دارای نقوش برجسته چون خدایان سوار برگردونه یا ارابه است.

تاریخچه قلم‌ زنی در ایران باستان

بعد از تاسیس سلسله حکومت هخامنشیان، قلم زنی دچار تغییراتی زیادی شد که در دوران های بعد هخامنشیان هم این تأثیرات دیده شد.

در‌واقع آن زمان یکی از دوران های اوج هنر قلم زنی است ولی به سبب حمله و خونریزی اسکندر و به یغما بردن برخی آثار ارزشمند و همچنین به آتش کشیدن تخت جمشید خیلی از این آثار تاریخی از بین رفت؛ و اسکندر دستور داده بود تا آن‌ها گداخته شوند و آن‌ها را به سکه تبدیل کنند.

در زمان حکومت پر شکوه ساسانیان به دلیل اینکه بین سه کشور با اقتدار آن دوره یونان رم و ایران روابط تجاری خوبی بر قرار شده بود به دلیل ارتباط بازرگانان ایرانی با کشور های روم و یونان از هنر این دو کشور هنر ایران تأثیر گرفت.

از معروف ترین آثاری که از آن دوران به جا مانده از ظرف های سینی است که اشکال شکار و همچنین مراسم پادشاهان را بر روی ظروف سینی قلم می‌زدند و به عنوان هدیه‌ای مرسوم در دوره ساسانیان استفاده می‌شد

تاریخچه قلم‌زنی پس از اسلام

درحدود هزار سال پیش زمانی که اسلام به تازگی در میان مردم جای خود را یافته بود عرب‌ها شرو ع به قلم زنی که از قلم زنی ایرانی که در دوران سلطنت ساسانیان اوج گرفته بود کردند و در سده های بعد، چون استادکاران قلم زنی علاقه ی زیادی به دین اسلام و مذهب پیدا کردن این اعتقاد بر کار آن‌ها نیز تأثیر گذاشت و طرح های آیات و خط‌های کوفی با جای اسطوره های ایرانی و بومی جایگزین شد.

بشقاب نقره ساسانی

در زمان حکومت سلجوقیان، صنعت قلم زنی همانند بقیه هنر ها وصنعت ها مورد حمایت قرار گرفت و بیشتر از همیشه در سرتاسر ایران گسترش یافت.

خلق نقش‌های گیس باف که از نوارهای تشکیل شده بود در تزئینات بر روی ظرف ها رواج یافته بود.

 

بشقاب نقره ساسانی

در دوران ساسانیان جواهر نشان کردن فلزات به شکل مفتول هایی از جنس سه فلز باارزش یعنی مس نقره و بهترین آن‌ها یعنی طلا رونق خاصی گرفت.

از نمونه کارهایی که از آن دوران و از نیاگان ما به یادگار مانده است انجام مشبک کاری است ولی با این تفاوت که بر روی فلز انجام می‌شد.

ظرف هایی که در زمان حکومت سلجوقیات استفاده می‌شدند اکثراً دو ویژگی خوشنویسی و استفاده از خط کوفی در هنر قلم زنی را دارا بودند.

البته در دوران حکومت مغول و تیموری نشان کردن فلزات به شکل مفتول مورد توجه پادشاهان آن دوره قرار گرفت و همانند حکومت سلجوقیان قلم زنی جایگاه خود را در آن زمان هم حفظ کرد.

نحوه ساخت اثر هنر قلمزنی

قبل از هر کار ابتدا باید ظرف مورد نظر را قیرریزی کرد و بعد طرح را بر روی آن منتقل کرده و بعد از این مراحل با چکش و قلم، طرح را ایجاد کرد.

  1. نحوه قیرریزی فلز ها یا بوم های قلمزنی
  2. قیرریزی فلزها به دو روش قابل انجام هست

قیرریزی ظروف صاف و تخت

در این روش قبل از هر کار ابتدا می بایستی سطح را کاملا تمیز نمود به گونه ای گرد و غبار یا رطوبت بر روی ظرف نماند تا قیر کاملا بر روی سطح بشیند.

بعد از این کار کنار سطح را به وسیله چوب کاغذ یا هر وسیله ای که باعث شود قیر از روی سطح به روی زمین نریزد مسدود می کنند.

مرطوب کردن سطح بسیار ضروری هست تا از چسباندن قیر به سطح جلوگیری شود.
اگر دیواره دارای سوراخ باشد قیر از سوراخ به بیرون درز پیدا می کند.

بعد با کفگیر یا ملاقه قیری را روی آن می ریزند و صبر می کنند تا سرد شود بعد از خشک شدن دیوارن را جدامی کنند و هنر قلم زنی را بر روی لوح آماده شده شروع می کنند.

نوحه قیرریزی بوم یا فلز های دایره ای و توخالی

در این سبک همانند روش قبل سطح را کاملا پاکیزه می کنند و به آن را گرما می دهند و بعد با ظرف مناسب قیر را به درون فلز هدایت می کنند تا ظرف مورد نظر پر از قیر شود نکته قابل اهمیت در این روش این است که نباید هوا یا حتی حباب داخل قیر باشد و ظرف مورد نظر پر قیر بشود.

اگر این نکته مهم رعایت نشود قطعا در ساخت اثر به مشکل خواهیم خورد.

2- روش‌های انتقال طرح

زمانی که بوم حاضرشد به سراغ مرحله بعد یعنی چسباندن طرح مورد نظر بر روی کار می رویم.
چسباندن طرح یا به عبارت دیگر پیاده‌سازی کار به طرق های مختلف انجام می‌شود که در ادامه به شرح جزییات می‌پردازیم

نحوه گرده کردن

استاد قلم کار می بایستی در این روش طرحی را که قبلاً حاضر شده است را بر روی قطعه برنجی قرار دهد و با چکش و همچنین سنبه، روی آن مشبک انجام داده و همچنین با قلم خطوط طرح را بر روی فلز سنبه ایجاد می کند، این کار به این دلیل است که خط‌های ایجاد شده بر روی طرح به راحتی بر روی آن انتقال یابند و بعد کاغذی را که قبلاً سنبه کشیده شده است را بر روی بوم می‌چسباند و با زغال گرده شده که بر روی یک تکه از جنس پارچه است، روی کاغذی که عمل سنبه روی آن انجام شده است می‌کشد تا از درز های کاغذ، زغال بر روی بوم بریزد و با استفاده از مداد خط‌های مورد نظر طرح را تعیین کرده و شروع به انجام دادن می کند.

انجام دادن طرح بر روی بوم به صورت مستقیم

استاد قلم کار با استفاده از مداد یا سایر ابزار این هنر همانند قلم سنبه و یا قلم های دیگر طرح را روی برنج یا انواع فلز دیگر منتقل می‌کند. در شکل ابزار گفته شده نشان داده شده است

نحوه پیاده‌سازی با استفاده از کاغذ کپی

در این سبک همانند روش قبل سطح را کاملا پاکیزه می‌کنند.
بعد از این کار کاغذ کپی که قبلاً آماده کردیم را بر روی اش می‌چسبانیم.

بلافاصله بعد از این عمل خود طرح را بر روی این کاغذ، روی بوم فلزی می‌گذاریم و با استفاده از چسب می چسبانیم.

بعد از این عمل خود طرح را بر روی این کاغذ، روی بوم می‌گذاریم و با استفاده از قلم مدار بر روی خط‌ ها طرح مورد نظر را می‌کشند تا این طرح بر روی بوم انتقال یابد.

بعد از این کار کاغذ و همچنین طرح را بر می داریم و خط هایی رو که هنوزدیده نمی‌شوند را با استفاده از قلم مداد مشخص می‌کنیم تا عمل هنر قلم زنی تسهیل بشود.

 

 

 

 

 

 

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Fill out this field
Fill out this field
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
You need to agree with the terms to proceed

فهرست